Dlaczego Islam Przyzwala na Niewolnictwo?

Istnieje szereg historycznych, socjologicznych i psychologicznych wymiarów odnoszących się do zjawiska ujętego w tym pytaniu. Po pierwsze, słowo niewolnictwo nieodparcie kojarzy się z pojęciem odrzucenia, smutku i wszelkiej obrzydliwości, zwłaszcza, jeśli pamiętamy o tym, jak niewolnicy traktowani byli np. w starożytności. Obrazy ludzi budujących piramidy, gladiatorów walczących ze sobą na śmierć i życie dla zabawy widzów czy ludzi przewiązanych linami lub łańcuchami – przychodzą do głowy, w momencie, gdy słyszymy to słowo.

Bliżej naszych czasów, przykład stanowić mogą różne formy niewolnictwa zachodniej cywilizacji. Barbarzyństwo i bestialstwo tej ogromnej gałęzi handlu znalazły już opisy w stosownych studiach. Handlowano głównie Afrykanami przewożonymi przede wszystkim za ocean na specjalnie do tego celu wybudowanych statkach, gdzie tłoczono tysiące ludzi niczym bydło. Ci niewolnicy zmuszani bywali do zmiany swoich imion, religii i języka, pozbawiani wszelkiej nadziei na poprawę losu i wykorzystywani do katorżniczej pracy. Narodziny potomka świętowane bywały pośród nich niczym – śmierć.

Ciężko jest zrozumieć jak mogło do tego dochodzić, a jednak to wszystko miało miejsce. Źródła – dokumenty, ukazują jak wrzucano za burtę krnąbrnych niewolników, ludzi pozbawionych jakichkolwiek praw, za to obarczonych całymi zastępami obowiązków. Ich właściciele dysponowali nimi tak jak sobie tego życzyli, rozdzielając bliskich, tak by było im wygodnie.

Całe wieki trwania tych trwożliwych praktyk uczyniło zachodnią Europę bogatą – dzięki wyzyskowi oraz czerpaniu z kopalin i surowców obcych krain i katorżniczej pracy. Po zniesieniu niewolnictwa byli właściciele mogli kontynuować swój proceder w bardziej subtelny sposób.

Afryka została skolonizowana przez zachodnią Europę, w konsekwencji los przeciętnego Afrykańczyka nie był wcale lepszy niż w czasie rozwijania niewolnictwa. Co więcej, nawet, jeśli zmienił się stosunek białych do ujarzmionych ludów (zakładając, że zmienił się naprawdę), to czarny człowiek, potomek niegdysiejszych niewolników nadal pozostał w biedzie i ograniczony w prawach politycznych. Ci spośród byłych ujarzmionych, którzy zdecydowali się żyć pomiędzy Europejczykami, doświadczali uczucia wzgardy i wyobcowania.

Krótko mówiąc, instytucja niewolnictwa jest odpychająca dla ludzkiego serca. Gdybyż instytucja ta formalnie nie istniała, ale postawy kryjące się za nią wciąż miały się dobrze, czy postęp ludzkości jest realny? A to właśnie stało się w przypadku wyzysku kolonialnego, który zastąpił niewolnictwo. Ono samo wprawdzie zniknęło, ale powierzchownie, ponieważ nadal istnieją społecznie usankcjonowane zachowania przyzwalające na akty przypominające te z czasów największej eksploatacji niewolniczej.

Muzułmański punkt widzenia

Zanim dojdziemy do muzułmańskiego punktu widzenia w tej materii, przywołajmy imię słynnego nawet wśród mieszkańców Zachodu – Haruna al-Raszida. Władca ten cieszył się tak dużym autorytetem wśród muzułmanów, a był – synem niewolnika. Nie on jeden stanowi chlubny przykład na kartach historii Islamu. Niewolnicy i ich potomstwo cieszyli się wielkim prestiżem, autorytetem i szacunkiem, a co ważne i co trzeba wyszczególnić, wolnością wewnątrz islamskiego systemu. Wolność ta obejmowała sferę kultury, polityki i inne. Jak to możliwe?

Islam usprawnił instytucję niewolnictwa i pouczył mistrzów o statusie niewolnika. Koran często utrzymuje, że każdy człowiek pochodzi od ojca – Adama, wobec czego nikt nie jest wywyższony ponad innego jedynie z samego faktu urodzenia w danej społeczności czy kaście itp. Prorok stosował tę zasadę w swym codziennym życiu, a Jego Towarzysze uczyli się je akceptować, tak jak inne normy socjalne, o których prawił Wysłannik. On sam – powiedział niegdyś:

I kolejne hadisy:

Owo współczucie wyrażało się tym, że niewolnicy traktowani byli z szacunkiem przez tych, którzy cieszyli się wysokim statusem społecznym. Umar wyraził taką formę szacunku, gdy powiedział:

Bilal był jednym pierwszych muzułmanów, pierwotnie – niewolnikiem etiopskim. Został obrany przez samego Proroka pierwszym muezinem muzułmańskiej społeczności. Abu Bakr, towarzysz, przyjaciel Proroka i pierwszy późniejszy kalif islamu, uwolnił go.

W przeciwieństwie do instytucji niewolnictwa znanej z kręgów kulturowych obcych islamowi, wymaga on, aby traktowano niewolnika zgodnie z kanonami uniwersalnego międzyludzkiego braterstwa. Prorok powiedział raz:

Powiedział także:

Z tego też powodu Umar ze swoim niewolnikiem odbywali podróż wspólnie na wielbłądzie – z Medyny do Jerozolimy, by objąć kontrolę nad meczetem al-Aksa. Będąc kalifem, Usman pozwolił swemu niewolnikowi wyciągnąć swoje uszy publicznie, skoro sam pozwoli sobie na podobną rzecz względem niego. Jeden z Towarzyszy – Abu Zarr stosując się dosłownie do zasłyszanego hadisu Proroka, odział swego niewolnika w połowę należącego do niego płaszcza, podczas gdy sam przywdział – drugą polowę. Ci muzułmanie, tak jak wielu innych, pokazywali kolejnym pokoleniom odnoszących sukcesy muzułmanów jak należy traktować niewolnika – istotę ludzką, taką samą jak wszyscy inni, godną takiego samego szacunku, a także godności i sprawiedliwości, co reszta ludzkości.

Budujący i pozytywny stosunek wpływał pozytywnie na relacje miedzy panem a niewolnikiem. Niewolnicy zachowywali swoje człowieczeństwo i moralną godność, i zajmowali często miejsce w ognisku rodzinnym właściciela. Nawet gdy bywali wyzwalani, nie wszyscy chcieli opuścić swoich ekswłaścicieli.

Taka praktykę zapoczątkował Zajd Ibn Haris, niewolnik podarowany Muhammadowi przez jego żonę – Chadidżę. Po wyzwoleniu przez Proroka, ten usynowił go i traktował jak własne dziecko, aż objawiono wersety kładące kres podobnej praktyce. Pomimo tego, że otrzymał wolność, Zajd nie chciał opuszczać domu Proroka. Właściciele i niewolnicy mogli postrzegać siebie jak – bracia i siostry, ponieważ ich wspólna wiara uświadamiała im, że stan obu/obojga nie jest permanentny. W związku z tym, wywyższanie się i pysznienie nie wchodziło w rachubę.

Dodatkowo istniały ścisłe reguły prawa islamskiego, jak na przykład:

Prawa niewolników w islamie

Oprócz realnych sankcji chroniących osobę niewolnika, zażywał on legalnego prawa do posiadania własnego majątku i własności niezależnej od swego właściciela; miał prawo do wyznawania własnej religii i kultywowania życia rodzinnego – z prawami i obowiązkami. Poza wymienionymi dobrami, prawo muzułmańskie pozwala niewolnikowi cieszyć się perspektywą realnej – wolności.

Ludzka wolność dana jest od Boga, a więc przynależy każdemu z przyrodzenia. Przywrócenie komuś prawdziwej kondycji – wolności, częściowej lub całkowitej, to zaiste jedna z największych cnót. Uwolnienie połowy ciała niewolnika jest postrzegane jako równe uwolnieniu przez Boga takiej samej części ciała danego osobnika na drugim świecie. Poszukiwanie wolności dla zniewolonych jest akceptowanym powodem angażowania się w konflikt wojenny.

Muzułmanie byli zachęcani do zawierania umów i kontraktów pozwalających niewolnikom na wykupienie się po pewnym okresie czasu lub, jak zwykle bywało, po śmierci właściciela. Bezinteresowna dobroczynność w tej materii uznana była w oczach etyki islamu za niezwykle wartościową. Niekiedy zdarzało się, że jacyś ludzie kupowali niewolników tylko po to, by ich od razu wyzwolić, by zadowolić swego Pana i cieszyć się Jego dobrodziejstwami.

Wyzwolenie niewolnika było także moralną ekspiacją za grzechy popełnione w przeszłości, zaniedbywanie religijnych obowiązków i nie przestrzeganie zasad islamu, takich jak łamanie przysięgi czy postu – a więc stanowiło zadośćuczynienie. Koran nakazuje, by osoba, która przypadkiem zabiła muzułmanina, uwolniła wierzącego i zapłaciła pieniądze za przelaną krew rodzinie ofiary (4:92). Zabijanie oddziałuje swoiście na całą wspólnotę i jednocześnie rodzinę. Pieniądze za krew stanowią częściową rekompensatę przyznawaną rodzinie, natomiast wyzwolenie niewolnika – to usługa oddana całej wspólnocie – czyni osobę – wolną. Uwolnienie żyjącej osoby za uprzednio spowodowaną śmierć było postrzegane jako przywracanie kogoś do życia. Używano do tego środków tak osób prywatnych jak i municypalnych. Prorok i Abu Bakr znani byli z tego rodzaju praktyki. Później, przede wszystkim podczas rządów Umara Ibn Abd al-Aziza, publiczny podatek – zakat bywał częściowo przeznaczany do tego właśnie celu.

Dlaczego islam nie zniósł niewolnictwa od razu?

Pytanie, które może się pojawić w tym miejscu: Islam postrzega niewolnictwo jako społeczne zło, bez względu na to, jak dobrze byliby traktowani. Dlaczego zatem Prorok nie zniósł go, podobnie jak alkoholu, lichwy, hazardu czy prostytucji? Czemu Prorok dopuścił do tego?

Aż do pojawienia się europejskiego niewolnictwa na potrzeby handlu, było ono zjawiskiem związanym bezpośrednio z wojną; całkowicie normalna była praktyka zabierania jeńców przez zwycięską armię. Podczas pierwszych lat Islamu nie istniał system wymiany jeńców wojennych. Do typowych praktyk, jakim się oddawano z niewolnikami należały egzekucje, więzienie, wypuszczanie lub przydzielanie muzułmanom – jako łup wojenny.

Pierwsza opcja winna być całkowicie zaniechania z powodu swego barbarzyństwa. Druga – może być praktykowana jedynie z niewielką ilością osób, zakładając że dysponuje się odpowiednimi zasobami, pozwalającymi na zaopiekowanie się jeńcami. Tego rozwiązania używano dla uzyskania ewentualnego okupu. Wielu mekkańczyków zaznało tak dobrego traktowania ze strony zwycięskich muzułmanów, że zdecydowali się sami zostać muzułmanami, i zmieniali front. Trzeci wariant stanowi nieostrożność w warunkach wojny. To ostatecznie prowadzi do uznania czwartego wariantu za najkorzystniejszy. Islam w ostatecznym rozrachunku doprowadził do rehabilitacji jeńców wojennych.

Żyjąc z muzułmanami, niewolnicy poznawali prawdy islamu w praktyce. Wielu z nich pozyskano humanitarnością zasad tej religii, wielu cieszyło się wszelkimi prawami, które należały się muzułmanom i wreszcie, otrzymywali możliwość powrotu do całkowitej wolności. Tysiące wyzwoleńców zasilało szeregi słynnych wyznawców islamu, stanowiąc świetny przykład dla przyszłych pokoleń – by wspomnieć Nafiego (nauczyciela imama Malika) czy Tałusa Ibn Kaisana.

Z ogólnego punktu widzenia, muzułmanie postrzegali stan niewolniczy jako tymczasowy. W przeciwieństwie do cywilizacji zachodniej, której ideały są obecnie w modzie, niewolnictwo nie było stanem przewidzianym dla całych generacji. Nie przynosiło jedynie rozpaczy, upodlenia i poczucia beznadziejności. Przeciwnie, zażywając statusu równego dla wszystkich, niewolnicy w państwach muzułmańskich mogli żyć i żyli wraz ze swym poczuciem godności – będąc stworzeniami tego samego Stwórcy. Mieli swój udział w głównych nurtach muzułmańskiej kultury i cywilizacji. W zachodnich społeczeństwach, szczególnie zaś w Ameryce Północnej i Południowej, potomkowie niewolników, wiele pokoleń naprzód, wciąż pozostają na marginesie społeczeństw, tworzą subkultury bądź antykultury – co spotyka się jedynie z częściową tolerancją ze strony większości.

Dlaczego muzułmanie nie uwolnili wszystkich swych jeńców czy niewolników, gdy osiągali już pokój i zabezpieczenie przed obcym podbiciem i dominacją? I znowu, odpowiedź na to pytanie odnosi się do ówczesnych warunków. Ci byli jeńcy czy niewolnicy nie posiadali osobistych, psychologicznych czy ekonomicznych środków, za pomocą których mogliby ustanowić bezpieczny i godny niezależny byt dla siebie. Pamiętajmy co się stało, gdy w Stanach Zjednoczonych Ameryki prezydent Lincoln nagle wyzwolił tysiące niewolników. Wielu z nich poddano kolejnym cierpieniom i wyzyskowi w warunkach zmiany systemowej, inni znaleźli się na bruku. Byli właściciele otrzymywali rekompensatę i nie poczuwali się do sprawowania dalszej opieki nad niewolnikami, zaś ci byli bezzwłocznie wrzucani w wir społeczeństwa, z którego tak długo byli wykluczeni.

By skontrastować sytuację – muzułmańscy właściciele obejmujący swych niewolników niczym braci, zachęcali ich, by pracowali dla uzyskania własnej wolności, przydając im pełnię praw, uposażając ich rodziny, i pomagając odnaleźć przeznaczone im miejsce w społeczeństwie przed wyzwoleniem. Wspomniany już los Zajda Ibn Harisa powinien pobudzić do refleksji. Poślubił po wyzwoleniu kobietę wysokiego rodu i został wybrany dowódcą armii muzułmańskiej, składającej się naonczas z wielu szlachetnie urodzonych i Towarzyszy Proroka. Istnieje wiele innych przykładów.

Podsumowanie

Należy tu podkreślić dwie następujące rzeczy – stosunek muzułmanów do zjawiska niewolnictwa i los niewolników w nie muzułmańskich społeczeństwach. Islam postrzega niewolnictwo jako przypadkowy, a w związku z tym – tymczasowy stan człowieka; winien on być ograniczany i powinno się dążyć do jego stopniowej eliminacji. Jednakże daje się zauważyć, że niektórzy muzułmanie, zwłaszcza władcy, wciąż trzymają niewolników. Nie można obwiniać za ten fakt islamu, ponieważ odpowiadają za to po prostu ludzie z wątpliwym morale. To owe braki popychają takich muzułmanów do podobnych działań.

Kolejna sprawa to indywidualne zapatrywania i tradycje stanowiące drugą naturę. Gdy Lincoln zniósł niewolnictwo, większość niewolników musiała wrócić do swych byłych właścicieli, gdyż nikt nie nauczył ich jak powinni wziąć inicjatywę w swoje ręce i żyć własnym życiem. W rezultacie nie potrafili zdobyć się na życie tak jak wolni ludzie. Podobnie przedstawia się geneza trwania w stanie niewolniczym jeńców muzułmańskich – uznano, że będąc pomiędzy muzułmanami naucza się pewnego dnia islamskiego moralnego trybu życia i zaznają pełni praw przewidzianych przez stosowne przepisy Szariatu.

Islam chciał doprowadzić do zniesienia niewolnictwa krok po kroku, stopniowo. W początkowym etapie, pozwolił niewolnikom rozwinąć prawdziwe poczucie człowieczeństwa i jestestwa. Następnie uczył ich moralności islamskiej i tłoczył w nich umiłowanie wolności. Tak więc, gdy bywali już uwolnieni, ci byli niewolnicy mieli dowolność wybrania sobie losu ku przysłużeniu się wspólnocie muzułmańskiej – często zostawali rolnikami, artystami, nauczycielami, naukowcami, zarządcami, ministrami lub nawet wezyrami.

Islam spróbował zniszczyć instytucję „indywidualnego niewolnictwa” i nigdy nie propagował „niewolnictwa grupowego.” Tak więc, jako muzułmanin, modlę się do Boga o to, by opresjonowani i zniewoleni ludzie na całym świecie uzyskali prawdziwą wolność.